نوشته: دكتر عشرت زماني

 عضو هيئت علمي دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي دانشگاه اصفهان

 چكيده
                مأموريت اصلي مؤسسات آموزش عالي، تربيت يادگيرندگان مادام‌العمر است. با اين فرض كه افراد داراي قابليتها و توانايي‌هاي ذهني استدلال و تفكر انتقادي هستند. دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالي بايد در طول دوره‌ها و دروس دانشگاهي به دانشجويان به عنوان عضوي از جامعه و همچنين شهروندان مطلع بياموزند كه چگونه ياد بگيرند. سواد اطلاعاتي كليد اصلي يادگيري مادام‌العمر مي‌باشد. براي سنجش ميزان سواد اطلاعاتي افراد لازم است استانداردهايي تعيين گردد. يكي از استانداردهاي تعيين شده براي سنجش سواد اطلاعاتي «استانداردهاي قابليت سواد اطلاعاتي براي آموزش عالي»1 است كه در اين مقاله مورد بررسي قرار مي‌گيرد. استانداردها همچنين شامل فهرستي از بازده‌ها براي سنجش پيشرفت دانشجويان در كسب سواد اطلاعاتي است. اين بازده‌ها به عنوان راهنما براي استادان، كتابداران و ساير كساني كه دنبال روشهايي براي اندازه‌گيري يادگيري دانشجويان در زمينة سواد اطلاعاتي هستند مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد.
كليدواژه:استانداردهاي سواد اطلاعاتي/ استانداردهاي شايستگي/ آموزش عالي/ ابزارهاي سنجش/ فناوري اطلاعات
 
سواد اطلاعاتي
            سواد اطلاعاتي عبارتست از ايجاد توانايي در افراد تا بتوانند تشخيص دهند چه وقت به اطلاعات نياز دارند. همچنين، توانايي ذخيره كردن اطلاعات، ارزشيابي و استفاده مؤثر از آن را در زمان نياز داشته باشند. سواد اطلاعاتي در جامعه اي كه دائم در معرض تغييرات فناوري و همچنين در معرض منابع اطلاعاتي بيشماري قرار دارد لازم به نظر مي‌رسد. ظهور و پيشرفت فناوريهاي گوناگون اطلاعاتي موجب شده تا هر فرد با انبوهي از اطلاعات در محل تحصيل، در محل كار و در زندگي روزمره روبرو گردد. اين اطلاعات به وسيله كتابخانه‌ها، منابع جامعه، سازمانهاي خاص و همچنين اينترنت قابل دسترسي است. اكثر اطلاعات بدون گذشتن از هيچ فيلتري در دسترس همگان قرار مي‌گيرد. بنابراين، سؤالاتي در مورد اعتبار، پايايي، ثبات و اصيل بودن آنها مطرح است. به علاوه اين اطلاعات از منابع و رسانه‌هاي گوناگون نظير متن (نوشته)، صدا، تصوير و كارهاي گرافيكي در دسترس است. همه اين موارد موجب مي‌شود تا افراد با چالش‌هاي جدي در فهم اطلاعات و ارزشيابي آن روبرو باشند. از اين رو، وجود اطلاعات به تنهايي موجب داشتن شهرونداني مطلع و آگاه نمي‌شود مگر اينكه آنها تواناييهاي لازم براي استفاده مؤثر از اطلاعات را كسب كرده باشند. از طرف ديگر، سواد اطلاعاتي پايه و اساس يادگيري مادام‌العمر را فراهم مي‌كند و براي كليه سطوح تحصيلي و تمام محيط‌هاي يادگيري لازم و ضروري است. سواد اطلاعاتي موجب مي‌شود تا فراگيران جستجوگريهاي خود را توسعه بخشيده و به يادگيري خودگران دست يابند. فرد با سواد اطلاعاتي، داراي ويژگيها و تواناييهايي است از جمله اينكه او قادر است:
·  نوع، دامنه و ميزان اطلاعات موردنياز خود را تعيين نمايد.
·  به اطلاعات موردنياز به طور مؤثر و كارآ دسترسي پيدا نمايد (پيدا كردن اطلاعات موردنياز).
·  اطلاعات و منابع اطلاعاتي را به طور نقادانه مورد ارزشيابي قرار دهد.
·  اطلاعات انتخاب شده را با دانش پيشين تلفيق كند.
·  اطلاعات را به طور مؤثر براي رسيدن به اهداف خاص استفاده نمايد.
·  مسائل اجتماعي، اقتصادي و حقوقي پيرامون استفاده و دسترسي به اطلاعات را از نظر اخلاقي و قانوني بداند.
 
سواد اطلاعاتي و فنّاوري اطلاعات
            سواد اطلاعاتي به مهارتهاي فناوري اطلاعات وابسته است. فرد باسواد از نظر فناوري اطلاعات قادر است تا رايانه‌ها، نرم‌افزارهاي كاربردي، پايگاههاي داده و فناوريهاي ديگر را براي انجام امور گوناگون مربوط به تحصيل، حرفه و امور شخصي خود به كار گيرد. بنابراين افرادي كه مايل هستند تا به سواد اطلاعاتي دست يابند ابتدا بايد مهارتهاي تكنولوژيكي مربوطه را كسب كنند. گزارش سال 1999 انجمن ملي اطلاعات در مورد تفاوت دو واژه فوق‌الذكر به شرح زير مي‌باشد. سواد اطلاعاتي شامل محتوا، ارتباطات، تجزيه و تحليل، جستجوي اطلاعات و ارزشيابي آن مي‌باشد در صورتي كه فناوري اطلاعات بسيار فراتر از مفهوم سواد رايانه‌اي است و به فهم عميق و رو به  افزايش فناوري و استفاده ماهرانه از آن مي‌پردازد. سواد اطلاعاتي آغازگر، حافظ و توسعه دهنده يادگيري مادام‌العمر است از طريق قابليتهايي كه فناوريها فراهم كرده‌اند.
 
سواد اطلاعاتي و آموزش عالي
            مأموريت اصلي مؤسسات آموزش عالي، تربيت يادگيرندگان مادام‌العمر است. با اين فرض كه افراد داراي قابليتها و توانايي‌هاي ذهني استدلال و تفكر انتقادي هستند. دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالي بايد در طول دوره‌ها و دروس دانشگاهي به دانشجويان به عنوان عضوي از جامعه و همچنين شهروندان مطلع بياموزند كه چگونه ياد بگيرند. سواد اطلاعاتي كليد اصلي يادگيري مادام‌العمر مي‌باشد. سواد اطلاعاتي توان دانشجويان را در ارزشيابي، مديريت و استفاده از اطلاعات افزايش مي‌دهد. فناوريهاي اطلاعاتي نيز به فراگير كمك مي‌كند تا فارغ از محدوديتهاي زماني و مكاني به يادگيري بپردازد. براي سنجش ميزان سواد اطلاعاتي افراد لازم است استانداردهايي تعيين گردد. يكي از استانداردهاي تعيين شده براي سنجش سواد اطلاعاتي «استانداردهاي قابليت سواد اطلاعاتي براي آموزش عالي»2 است كه در قسمت بعد مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
            قابليت‌ها براي سواد اطلاعاتي شامل 5 استاندارد و 22 شاخص عملكردي است. تمركز اين استانداردها بر نيازهاي دانشجويان آموزش عالي مي‌باشد. استانداردها همچنين شامل فهرستي از بازده‌ها براي سنجش پيشرفت دانشجويان در كسب سواد اطلاعاتي مي‌باشند. اين بازده‌ها مي‌تواند به عنوان راهنما براي استادان، كتابداران و ساير كساني كه دنبال روشهايي براي اندازه‌گيري يادگيري دانشجويان در زمينة سواد اطلاعاتي هستند، باشد. در كاربرد اين استانداردها، مؤسسات آموزشي نياز دارند تا مهارتهاي فكري گوناگوني كه بازده‌هاي گوناگون يادگيري به همراه دارند را شناسايي كنند. بنابراين، براي سنجش در اين بازده‌ها به ابزارها و روشهاي متفاوتي نياز است. براي مثال، مهارتهاي سطوح پايين و بالاي طبقه‌بندي بلوم در اين بازده‌ها وجود دارد. با مطالعه بازده‌ها مي‌توان به اهداف رفتاري پي برد. بهتر است روشهاي سنجش متناسب با مهارتهاي تفكر مربوط به هر بازده به عنوان يك قسمت جدانشدني از برنامه اجرايي مؤسسه در نظر گرفته شود. براي مثال، بازده‌هاي زير نشاندهندة مهارتهاي سطوح بالا و پايين تفكر مي‌باشند.
مهارتهاي تفكر «سطح پايين»:
بازده شماره (2- ب) يا 2،2،2 براي شناسايي كليدواژه‌ها، مترادفها و اصطلاحات مربوط به اطلاعات موردنياز جزو مهارتهاي سطح پايين تفكر به شمار مي‌آيد.
 
مهارتهاي تفكر «سطح بالا»:
بازده شماره (3- ب) 2..3،3 تركيب اوليه را به سطوح بالاتر از مفاهيم انتزاعي گسترش مي‌دهد تا فرضيه جديدي بسازد كه ممكن است به اطلاعات اضافي نياز داشته باشد.
            برنامة ارزشيابي سواد اطلاعاتي مشخص مي‌كند كه آنها در چه زمينه‌هايي نياز به رشد و كار بيشتر دارند و همچنين اهداف دست يافته را مشخص مي‌كند. همچنين به طور ضمني به قانونگذاران مؤسسات كمك مي‌كند كه چگونه شهروندان و دانشجوياني تحصيلكرده و باسواد داشته باشند.
 
استانداردها، شاخص‌هاي عملكرد و بازده‌ها
            استانداردهاي قابليت سواد اطلاعاتي براي آموزش عالي چارچوبي را براي ارزشيابي سواد اطلاعاتي دانشجو مشخص مي‌كند. اين استانداردها به شرح زير خلاصه شده است:
استاندارد اول
دانشجو با سواد اطلاعاتي بايد بتواند ماهيت و وسعت اطلاعات را مشخص مي‌كند:
 
شاخص‌هاي عملكرد
1- دانشجو با سواد اطلاعاتي نياز اطلاعاتي خود را مشخص مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- با شركت در بحث‌هاي كلاسي، مصاحبت با همكلاسي‌هاي خود و همچنين بحثهاي الكترونيكي موضوع تحقيق خود را مشخص و اطلاعات موردنياز خود را شناسايي و مشخص مي‌كند.
ب- مسئله مورد پژوهش را مشخص و سئوالهاي پژوهش را تنظيم مي‌كند.
پ- منابع عمومي اطلاعات را كشف مي‌كند.
ت- نياز اطلاعاتي تحقيق را تعريف و اصلاح مي‌كند (مديريت اطلاعات).
ث- براي اطلاعات موردنياز مفاهيم اصلي و واژه‌هاي كليدي مشخص مي‌كند.
ج- تشخيص مي‌دهد كه اطلاعات موجود مي‌تواند با تجربيات قبلي تركيب شود. و يا براساس تجربيات قبلي تحليل شود تا اطلاعات جديدي ساخته شود.
 
2- دانشجو با سواد اطلاعاتي، انواع منابع اطلاعاتي را با فرمتهاي گوناگون مشخص و استفاده مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو  اين است كه:
الف- چگونگي تهيه، سازماندهي و توزيع اطلاعات رسمي و غيررسمي را مي‌شناسد.
ب- ارزش و تفاوتهاي بالقوه منابع اطلاعاتي را در رسانه‌هاي گوناگون (براي مثال: چندرسانه‌ايها، پايگاه داده، سايتها، مجموعه داده‌ها، وسايل سمعي و بصري و كتاب) مشخص مي‌كند.
پ- هدف و مخاطبين منابع بالقوه را شناسايي مي‌كند.
ت- بين منابع اوليه و ثانويه تفاوت قايل مي‌شود.
 
3- دانشجو با سواد اطلاعاتي بايد هزينه‌ها و فوايد حاصل از اطلاعات موردنياز را در نظر بگيرد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- قابليت دسترسي به اطلاعات موردنياز را مشخص مي‌سازد و راهبردهاي دستيابي به اطلاعات را تعيين مي‌كند.
ب- امكان دستيابي به مهارت و يا زبان جديد را براي جمع‌آوري اطلاعات موردنياز در نظر مي‌گيرد.
پ- براي دستيابي به اطلاعات موردنياز، زمان و برنامه مشخصي را در نظر مي‌گيرد.
 
4- دانشجو با سواد اطلاعاتي، ماهيت و وسعت اطلاعات موردنياز را مورد ارزشيابي مجدد قرار دهد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- اطلاعات اوليه موردنياز را براي تجديدنظر، ويرايش و دوباره‌سازي مجدداً مرور مي‌كند.
ب- ملاكها را براي اتخاذ تصميم پيرامون انتخاب اطلاعات مشخص مي‌كند.
 
استاندارد دوم
                دانشجو با سواد اطلاعاتي، به اطلاعات موردنياز به طور مؤثر و كار‌آ دسترسي پيدا مي‌كند.
 
شاخصهاي عملكرد
1- دانشجو با سواد اطلاعاتي، مناسبترين روشهاي جستجو و نظامهاي بازيابي اطلاعات را براي دستيابي به اطلاعات موردنياز انتخاب مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- روشهاي مناسب جستجو را شناسايي مي‌كند (براي مثال، روشهاي زمينه‌ياب، شبيه‌سازي، تجارب آزمايشگاهي).
ب- فايده‌ها و قابليت كاربرد روشهاي گوناگون جستجو را پيدا مي‌كند.
پ- وسعت، محتوا، و سازماندهي نظامهاي بازيابي اطلاعات را جستجو مي‌كند.
ج- مؤثرترين و كارآمدترين شيوه‌هاي دستيابي به اطلاعات را از ميان روشهاي جستجو و يا نظامهاي بازيابي اطلاعات انتخاب مي‌كند.
 
2- دانشجو با سواد اطلاعاتي، راهبردهايي براي طرح جستجو انتخاب و آنها را اجرا مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- طرحي براي جستجوي متناسب با روش تحقيق (روش جستجو) مي‌پروراند.
ب- كليدواژه‌ها، مترادفها، و كلمات مناسب را براي جستجوي اطلاعات شناسايي مي‌كند.
پ- لغات كنترل شده خاص آن رشته و يا منبع اطلاعاتي را انتخاب مي‌كند.
ج- راهبرد جستجو را با استفاده از فرمانهاي مناسب نظام بازيابي اطلاعات انتخاب مي‌كند (براي مثال، عمل كننده‌هاي بول، اختصار كلمات و واژه‌ها، موتورهاي جستجوگر، سازماندهنده‌هاي داخلي نظير شاخص‌ها براي كتاب).
د- راهبرد جستجو را در نظامهاي گوناگون بازيابي اطلاعات با تنوع واسط‌هاي كاربران و موتورهاي گوناگون جستجو و همچنين استفاده از فرمان به زبانها، پروتكل‌ها و پارامترهاي گوناگون اجرا مي‌كند.
ز- در هنگام جستجو، پروتكلهاي جستجوگر مناسب با رشته را به كار مي‌گيرد.
 
3- دانشجو با سواد اطلاعاتي، اطلاعات را از شبكه اينترنت و يا منابع ديگر بازيابي مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- نظامهاي گوناگون جستجو را در فرمتهاي گوناگون بازيابي مي‌كند.
ب- طرحها و نظامهاي طبقه‌بندي گوناگون را براي استقرار منابع اطلاعاتي در داخل كتابخانه يا براي شناسايي سايتها و پايگاههاي اطلاعاتي به كار مي‌گيرد (براي مثال، نظامهاي سرشناسه و يا نظامهاي شماره‌گذاري).
ث- سرويسهاي اينترنتي ويژه و يا سرويسهاي شخصي موجود در مؤسسه را براي بازيابي اطلاعات موردنياز به كار مي‌گيرد (براي مثال، امانت بين كتابخانه‌اي/ تحويل اسناد توسط مؤسسات حرفه‌اي، مؤسسات تحقيقاتي و متخصصان پژوهش در جامعه).
ج- روشهاي گوناگون پژوهش نظير پيمايش، نامه، مصاحبه، و روشهاي ديگر جمع‌آوري اطلاعات را به كار مي‌برد.
 
4- در هنگام نياز، دانشجو با سواد اطلاعاتي راهبردهاي جستجو را اصلاح مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- كميت، كيفيت و تناسب نتايج جستجو را مورد سنجش و ارزشيابي قرار مي‌دهد تا ببيند كه آيا نظامهاي بازيابي اطلاعات در اشكال گوناگون با روشهاي متفاوت جستجو مي‌تواند به كار گرفته شود.
ب- شكافها را در اطلاعات بازيابي شده شناسايي مي‌كند تا تعيين كند كه آيا راهبرد جستجو بايد مورد تجديدنظر و ويراي قرار بگيرد.
ج- جستجو را با راهبردهاي تجديدنظر شده تكرار مي‌كند.
 
5- دانشجو با سواد اطلاعاتي، اطلاعات را از منابع مربوطه استخراج، ثبت و مديريت مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- از ميان فناوريهاي گوناگون، مناسبترين آنها را براي استخراج اطلاعات انتخاب مي‌كند (براي مثال، كپي كردن و چسباندن، نرم‌افزارهايي كه كار فتوكپي را انجام مي‌دهد، اسكنر، وسايل سمعي و بصري، يا وسايل براي كشف).
ب- نظامي را براي سازماندهي اطلاعات ايجاد مي‌كند.
پ- منابعي كه اطلاعات از آنها نقل شده يادداشت مي‌كند تا در آينده به عنوان مأخذ از آنها استفاده كند.
ج- فناوريهاي گوناگون را براي مديريت اطلاعات انتخاب شده به كار مي‌برد.
 
استاندارد سوم
دانشجو با سواد اطلاعاتي، اطلاعات و منابع آنها را به طور نقادانه ارزشيابي مي‌كند و اطلاعات انتخاب شده را به دانش پايه و يا نظام ارزشي قبلي خود تلقيق مي‌كند.
 
شاخص‌هاي عملكرد
1- دانشجو با سواد اطلاعاتي، عقايد اصلي جمع‌آوري شده از منابع گوناگون را خلاصه مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- متون را مي‌خواند و عقايد اصلي را انتخاب مي‌كند.
ب- مفاهيم موجود در متن را تفسير كرده و به زبان خود آنها را بيان مي‌كند.
ج- نقل‌قولهاي مستقيم را كلمه به كلمه نقل مي‌كند.
 
2- دانشجو با سواد اطلاعاتي ملاكهايي را براي ارزشيابي اطلاعات و منابع آنها به كار مي‌برد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- به منظور مشخص كردن اعتبار، ثبات، صحت، دقت و زمان انقضاي اطلاعات، منابع آنها مورد بررسي و مقايسه قرار مي‌گيرد.
ب- ساختار، منطق استدلالهاي ارائه شده و يا روشها را تجزيه و تحليل مي‌كند.
پ- تعصب، خدعه و حيله، يا دستكاري اطلاعات را تشخيص مي‌دهد.
ج- زمينه‌هاي فرهنگي، فيزيكي كه اطلاعات در آنها ساخته شده را مي‌شناسد و تأثير زمينه را در تفسير اطلاعات مي‌فهمد.
 
3- دانشجو با سواد اطلاعاتي، عقايد اصلي را با هم تركيب مي‌كند تا مفهوم جديدي را بسازد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- ارتباط بين مفاهيم را مي‌شناسد و آنها را براساس شواهد و مستندات با هم تركيب مي‌كند.
ب- فرضيات جديدي را كه به اطلاعات اضافه نياز دارند مطرح مي‌كند.
پ- رايانه و فناوريهاي ديگر را به كار مي‌برد (براي مثال، صفحه گسترده‌ها، پايگاه داده‌ها، چندرسانه‌ايها و وسايل سمعي و بصري).
 
4- دانشجو با سواد اطلاعاتي، دانش جديد را با دانش قبلي مقايسه مي‌كند تا به تناقضها، ارزشهاي افزايش يافته و يا ديگر ويژگيهاي اطلاعات پي ببرد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- مشخص مي‌كند كه آيا اطلاعات موجود براي تحقيق كافي است و يا به اطلاعات ديگري هم نياز مي‌باشد.
ب- ملاكهايي را به كار مي‌برد تا تعيين كند كه آيا اطلاعات موجود اطلاعاتي كه از ساير منابع به دست‌ آ‌مده است را نقض يا اثبات مي‌كند.
ت- براساس اطلاعات جمع‌آوري شده به نتيجه‌گيري مي‌پردازد.
ج- نظريه‌ها و تئوري‌ها را با تكنيكهاي مناسب موضوع آزمايش مي‌كند (به صورت تجربي و يا شبيه‌سازي).
د- دقت و صحت احتمالي را با در نظر گرفتن منابع اطلاعات، محدوديتهاي ابزار و راهبردهاي جمع‌آوري اطلاعات و همچنين مستدل بودن نتايج مي‌سنجد.
ر- دانش جديد را با دانش قبلي تلفيق مي‌كند.
ز- اطلاعاتي را كه دال بر وجود شواهد و مدارك براي موضوع هستند را انتخاب مي‌كند.
 
5- دانشجو با سواد اطلاعاتي مشخص مي‌كند كه آيا دانش جديد تأثيري روي نظام ارزشي فرد دارد و سعي در تطبيق و رفع تفاوتها دارد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- نقطه نظرات متفاوت را در ادبيات تحقيق كشف مي‌كند.
ب- تصميم مي‌گيرد كه نقطه‌نظرات متفاوت را رد كند و يا آنها را بپذيرد.
 
6- دانشجو با سواد اطلاعاتي، درك و تفسير اطلاعات را از طريق گفتمان با ديگر افراد، با متخصصان موضوع، با افراد تجربه‌دار و استادكاران اعتبار مي‌بخشد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- در بحث‌هاي كلاسي و مباحثات ديگر شركت مي‌كند.
ب- در كلاسهاي درس الكترونيكي شركت مي‌كند و بحث و گفتمان پيرامون موضوع را در اين كلاسها تشويق مي‌كند.
ت- نظرات متخصصان را از روشهاي گوناگون پيدا مي‌كند (براي مثال، مصاحبه با آنها و يا از طريق گروههاي بحث الكترونيكي3).
 
7- دانشجو با سواد اطلاعاتي، مشخص مي‌كند كه آيا تحقيق اوليه بايد مورد تجديدنظر واقع شود.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- مشخص مي‌كند كه نياز اوليه اطلاعات ارضاء شده و آيا اطلاعات زيادتري موردنياز است.
ب- راهبردهاي جستجو را مرور مي‌كند و مفاهيم اضافي را در هنگام نياز تلفيق مي‌كند.
ت- منابع به كار گرفته شده براي بازيابي اطلاعات را مرور مي‌كند و آنها را توسعه مي‌دهد.
 
استاندارد چهارم
دانشجو با سواد اطلاعاتي، به صورت انفرادي و يا گروهي، براي رسيدن به منظور خاصي از اطلاعات استفاده مي‌كند.
 
شاخص‌هاي عملكرد
1- دانشجو با سواد اطلاعاتي، اطلاعات تازه و پيشين را براي توليد محصول و يا عملكرد جديدي به كار مي‌برد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق با دانشجو اين است كه:
الف- محتو را به شكلي تنظيم مي‌كند كه اهداف را حمايت كند و محصول و يا عملكردي را ايجاد كند (براي مثال، طرحها، دستنويسها و تابلوهاي نمايش و فيلمنامه).
ب- دانش و مهارتهاي حاصل از تجربيات را براي توليد دانش و يا عملكرد جديد در كنار هم قرار مي‌دهد.
پ- از تلفيق دانش پيشين يا دانش ساخته شده (با استفاده از نقل قولها و يا تفسيرها) براي حمايت از محصول جديد و يا عملكرد استفاده مي‌كند.
ت- متنهاي ديجيتالي، تصاوير، داده‌ها را در هنگام نياز در كنار هم قرار مي‌دهد.
 
2- دانشجو با سواد اطلاعاتي، فرآيند توسعه محصول و يا عملكرد را مورد تجديدنظر قرار مي‌دهد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- از اطلاعات حاصله، ارزشيابي‌هاي انجام گرفته و رد و بدل اطلاعات، مجله و يا دفترچه‌اي را تهيه مي‌كند.
ب- بر موفقيت‌ها، شكست‌ها و راهبردهاي ديگر تفكر مي‌كند.
 
3- دانشجو با سواد اطلاعاتي، محصول و يا عملكرد را با ديگران رد و بدل مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- مناسبترين شكل رسانه را براي انتقال محصول و يا عملكرد براي مخاطبين موردنظر انتخاب مي‌:ند.
ب- براي توليد محصول و يا عملكرد از مجموعه‌اي از فناوريهاي اطلاعاتي استفاده مي‌كند.
پ- اصول طراحي و ارتباطات را در هم تلفيق مي‌كند.
ت- به طور روشن و واضح با مخاطبين موردنظر ارتباط برقرار مي‌كند.
 
استاندارد پنجم
                دانشجو با سواد اطلاعاتي، بسياري از موارد حقوقي، اقتصادي مربوط به دسترسي و استفاده از اطلاعات را مي‌فهمد.
 
شاخص‌هاي عملكرد
1- دانشجو با سواد اطلاعاتي بسياري از موارد اخلاقي، قانوني و  اقتصادي مربوط به اطلاعات و فناوري اطلاعات را مي‌فهمد.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- موارد مربوط به امنيت و محرمانه بودن اطلاعات را در هر دو محيط سنتي و الكترونيكي مي‌شناسد و در مورد آنها بحث مي‌كند.
ب- موارد مربوط به آزادي در مقابل دسترسي آزاد محور را تشخيص و در مورد آنها بحث مي‌كند.
ت- موارد مربوط به سانسور اطلاعات و آزادي انتشار اطلاعات را تشخيص و در مورد آنها بحث مي‌كند.
چ- مالكيت نبوع، حق كپي رايت4 يا حق چاپ محفوظ، همچنين مواد با حق چاپ محفوظ را مي‌شناسد.
 
2- دانشجو با سواد اطلاعاتي، قوانين، مقررات و خط‌مشي‌هاي مربوط به دسترسي و استفاده از منابع اطلاعاتي را رعايت مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- با پذيرش قوانين و مقررات مربوطه در بحث‌هاي الكترونيكي شركت مي‌كند.
ب- براي دسترسي به منابع اطلاعاتي از كلمه رمز و رمز عبور و يا فرمهاي ديگر شناسايي شخص استفاده مي‌كند.
ت- خط‌مشي‌هاي سازمانها و يا مؤسسات را براي دسترسي به منابع اطلاعاتي پذيرفته و اجرا مي‌كند.
ح- از مجموعه منابع اطلاعاتي، وسايل و تسهيلات نظامهاي اطلاعاتي به خوبي نگهداري مي‌كند.
خ- به روش قانوني، متن، داده، تصوير و يا صدا را بدست مي‌آورد و آنها را منتشر مي‌سازد.
د- مفهوم دزدي تأليفات و يا اختراعات را مي‌فهمد و كار ديگران را به نام خودش نشان نمي‌دهد.
ذ- سياستها و خط‌مشي‌هاي مؤسسه كه مربوط به تحقيق هستند را مي‌فهمد.
 
3- دانشجو با سواد اطلاعاتي، از كساني كه در انتقال و يا توليد منابع اطلاعاتي براي ساخت محصول و يا انجام عملكرد نقش داشته‌اند تشكر و قدرداني مي‌كند.
بازده‌هاي حاصله از فرآيند فوق براي دانشجو اين است كه:
الف- سبك مناسب را براي استناد كردن مطالب انتخاب و به طور ثابت در نقل منابع استفاده مي‌‌كند.
ب- براي كسب اجازه و يا گرفتن حق كپي رايت از نويسنده و يا توليدكننده اقدام مي‌كند.
      استانداردهاي فوق‌الذكر از استانداردهاي اي‌سي‌آر‌ال5 كه توسط انجمن كتابخانه‌هاي پژوهش و كالج‌ها6 در سال 2000 به تأييد متخصصان تكزاس رسيده است گرفته شده است.
به طور كلي، متخصصان عقيده دارند، بهترين روش باسواد كردن افراد از نظر اطلاعاتي گنجاندن سواد اطلاعاتي در عرض برنامة درسي و در تمام دوران تحصيل است. سواد اطلاعاتي در عرض برنامة درسي در دانشگاهها به همكاري همه جانبه هيأت علمي، مسئوليت كتابخانه‌ها و ساير مسئولان نياز دارد. پايگاههاي اطلاعاتي كتابخانه‌ها بايد از طريق رايانه‌ها در همه جا قابل دسترسي باشند. آموزش مهارتهاي لازم براي كسب سواد اطلاعاتي بايد از مقاطع پيش دبستان و دبستان در برنامه درسي گنجانده شود و در مقاطع دبيرستان و دانشگاه ادامه يابد. بنابراين، براي تلفيق سواد اطلاعاتي در برنامه‌هاي درسي به همكاري نزديك دو وزارتخانه آموزش عالي و وزارت آموزش و پرورش نياز مي‌باشد.
همچنين براي اجراي طرح سواد اطلاعاتي، تربيت نيروي انساني متخصص ضروري است.
 
پي‌نوشت‌ها:

 1. Information Literacy Competency Standards for Higher Education
2.Information Literacy Competency Standards for Higher Education
3.Listservs
4.Copyright
5.ACRL Standards Committee
6.Association of College and Research Libraries (ACRL)

منابع

American Library Association (ALA). (1989) Presidential Committee on Information Literacy, Final Report.
 
The National Forum on Information Literacy (NFL). (1990). Available: http://www.infolit.org/index.html .
 
American Association of School Libraries (AASL) and the Association of Educational Communications and Technology (AECT). (1998)
 
American Library Association Presidential Committee on Information Literacy (1998). Final Report. Available: http://infolit.org/document.html
 
http://www.flu.edu/-library/ili/iliweb.html
 
ACRL Standards Committee & Association of College and Research Libraries (ACRL) (2003). Information Literacy Competency Standards for Higher Education. Available: http://www.ala.org/content/navigation

در گفت‌وگو با استاد كتابداري و اطلاع‌رساني بررسي شد

  موانع گسترش رشته علوم كتابداري و اطلاع‌رساني

دكتر محمد حسن‌زاده، محقق و استاد كتابداري و اطلاع‌رساني در گفت‌و‌گو با خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، توضيح داد: «شرايط موجود رشته» و «نيازهاي آتي» در ايجاد يا گسترش رشته و گرايش جديد موثرند و براي راه‌اندازي يك گرايش جديد در رشته كتابداري و اطلاع‌رساني بايد وجود نيروهاي متخصص برای تدريس، دانشجويان علاقه‌مند، منابع علمي و تخصصي موردنياز و اراده مثبت دست‌اندركاران و تصميم‌گيران را درنظر بگيريم.

دكتر حسن‌زاده افزود: وجود بازار كار، نياز اجتماعی و سازماني و نيز مجموعه شرايط آکادميک، مواردي هستند كه بايد به عنوان بخشی از آينده‌نگري در راه اندازی گرايش‌هاي تخصصي مورد توجه قرار گيرند.

اين پژوهشگر حوزه مديريت دانش در پاسخ به اين پرسش كه «آيا گروه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني ما آمادگي كافي را براي تاسيس گرايش‌هاي تخصصي اين رشته دارند؟»، اظهار داشت

پس از انجام تحقيقات، به ساز و كار مديريتي يكپارچه نياز داريم كه درباره نياز و توانمندی گروه‌هاي آموزشي به راه‌اندازي گرايش‌هاي تخصصي تصميم‌گيري كند

: ابتدا بايد از طريق تحقيقات جدی به دركي روشن از شرايط موجود و آينده گرايش موردنظر دست يابيم تا بتوانيم با قاطعيت بگوييم راه‌اندازی گرايش‌ها مفيد واقع خواهند شد يا نه. در غير اين صورت ممکن است عملكرد ما به هدر رفتن نيروها بينجامد.

وي ادامه داد: در كشورهاي ديگر اين تحقيق و بررسي در حوزه وظايف گروه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني يا انجمن‌هاي علمي قرار دارد، ولی به نظر می‌رسد هنوز در ايران تلاش مفيدي در اين زمينه انجام نشده است.

وي همچنين عنوان كرد: ناهماهنگي مديريتي مشكل ديگري است كه بايد براي آن چاره‌انديشي كنيم. ضمن اينكه پس از انجام تحقيقات، به ساز و كار مديريتي يكپارچه نياز داريم تا درباره نياز و توانمندی گروه‌هاي آموزشي به راه‌اندازي گرايش‌هاي تخصصي تصميم‌گيري كند.

وي خاطرنشان كرد: در برخي كشورها، انجمن‌هاي كتابداري كنترل كيفي كار گروه‌هاي آموزشي را برعهده دارند. به عنوان نمونه، انجمن كتابداري آمريكا (ALA) به اعتبارسنجی گروه‌ها مي‌پردازد و در صورتي كه جايگاه يك گروه مطلوب نباشد، در فعالیت آن بازنگری می‌كند. اين اعتبارسنجی در ميزان استقبال دانشجويان از يك دانشگاه خاص نيز نقش موثري ايفا مي‌كند. 

وي فزود: انجمن كتابداري و اطلاع‌رساني ايران از

مديريت دانش يك امر ميان رشته‌اي است و با توجه به اين‌كه كتابداران در طول فعاليت حرفه‌اي، بيش از فعالان رشته‌هاي ديگر از مديريت اطلاعات (دانش عيان) تجربه دارند، مي‌توانند اين تجربه را در مديريت دانش و اطلاعات نهان نيز به كار ببرند

امكان كافي براي ارزيابي گروه‌ها و رتبه‌بندي آن‌ها برخوردار نيست و اميد می‌رود در آينده براي حل اين مشكل چاره‌انديشي شود.

دكتر حسن زاده همچنين خبر داد: اخيرا با ورود دكتر جعفر مهراد به عنوان مدير كميته برنامه‌ريزي كتابداري و اطلاع رساني در شوراي گسترش آموزش عالي كشور، خلا و ناهماهنگي مديريتي موجود رو به بهبود است. اين كميته با همكاري پژوهش‌گران و گروه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني مي‌تواند تدابير لازم را براي حركت‌هاي آتي رشته بينديشد.

اين محقق حوزه مديريت دانش در كتابداري و اطلاع‌رساني در پاسخ به اين پرسش كه «آيا دانشگاه ها از آمادگي كافي براي تاسيس گرايش تخصصي مديريت دانش برخوردار هستند؟»، بر ضرورت ايجاد شرايط لازم براي دستيابي به مقدمات تاسيس اين گرايش تاكيد كرد و گفت: مديريت دانش، فرايندي پيچيده و ميان رشته‌اي است كه به جنبه دانش عيان و نهان توجه مي‌كند و سپس به گردآوري، سازماندهي و اشاعه اين دانش‌ها در راستاي اهداف سازماني مي‌پردازد.

دكتر حسن‌زاده اظهار داشت: تاكنون كتابداران در فهرست‌نويسي، تحليل محتوا و مجموعه‌سازي به سراغ محمل‌هاي عيان اطلاعات مي‌رفتند، در حالي‌كه مديريت دانش جنبه عيان دانش را نيز مورد توجه قرار می‌دهد. در عين حال متخصصان IT و مديريت يا رشته‌هاي ديگر مرتبط با مديريت دانش هيچ‌يك به اندازه كتابداران نمي‌توانند به مديريت نهان دانش بپردازند.

وي

براي راه‌اندازي گرايش مديريت دانش گروه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني پيشتازند

معتقد است كه مديريت دانش يك امر ميان رشته‌اي است و با توجه به اين‌كه كتابداران در طول فعاليت حرفه‌اي، بيش از فعالان رشته‌هاي ديگر از مديريت اطلاعات (دانش عيان) تجربه دارند، مي‌توانند اين تجربه را در مديريت دانش و اطلاعات نهان نيز به كار ببرند.

به گفته دكتر حسن زاده، براي راه‌اندازي گرايش مديريت دانش، گروه‌هاي كتابداري و اطلاع‌رساني پيشتازند، ولي بدون استفاده از دانش متخصصان رشته‌هاي ديگر، در اين راه به توفيق کامل نمي‌رسند.
محمد حسن زاده متولد 1356 است. وي سال 1385 از پايان‌نامه دكتري خود با عنوان «بررسي عوامل زيرساختي مديريت دانش در دولت جمهوري اسلامي ايران» دفاع كرد و اكنون عضو هيات علمي دانشگاه تربيت مدرس است.

 از ميان 80 عنوان مقاله دكتر حسن‌زاده در عرصه كتابداري و اطلاع‌رساني، 10 عنوان مرتبط با مديريت دانش است. همچنين از جمله كتاب‌هاي دكتر حسن زاده درباره مديريت دانش مي‌توان به تاليف «مديريت دانش، مفاهيم و زيرساخت‌ها» و ترجمه « مديريت دانش، آموزه هايي از مهندسي دانش» و « دانش‌سنجي و ارزيابي» اشاره كرد.

فصلنامه اطلاع رساني. دوره 11، شماره  4
تابستان 1375

صفحه: 61-67

نوشتة ركن‌الدين احمدي لاري و فرزانه فرزين
بخش علوم كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه شيراز

چكيده:
براي اطلاع از چگونگي رشته علوم كتابداري و اطلاع رساني، پرسشنامه‌اي در هفت بند تهيه و در بين دانشجويان ترم آخر و فارغ التحصيلان دانشگاه شيراز شاغل در كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع رساني شهر شيراز توزيع گرديد. از مجموع 62 پرسشنامه، 54 مورد (90/87%) به صورت تكميل شده دريافت گرديد. از اين تعداد 28 مورد (185/51%) مربوط به دانشجويان و 26 مورد (14/48%) مربوط به فارغ‌التحصيلان بود. تحليل آماري پرسشنامه‌هاي دريافتي نشان دهنده اين است كه تجديدنظر در برنامه‌هاي گرايشي علوم كتابداري ضروري است. برنامه‌هاي آموزشي كتابداري از لحاظ هماهنگي با برنامه مصوب، در شرايط مطلوب قرار دارد. متفاوت بودن مناطق جغرافيايي نبايد در يكنواختي دروس تاثير داشته باشد. آموزش در مقطع كارداني بايستي مورد تاكيد قرار گيرد. بايد دروس زيادتري در زمينه كامپيوتر و تكنولوژي اطلاعات ارائه شود. بازار كار براي فارغ‌التحصيلان اين رشته در حال حاضر مطلوب است. و سرانجام فارغ التحصيلان، و به ويژه زنان، از تحصيل در اين رشته راضي به نظر مي‌رسند.

كليدواژه‌ها: كتابداري / اطلاع‌رساني / دانشگاه شيراز / فارغ‌التحصيلان
 
مقدمه
از سال 1362 كه دوره كارداني كتابداري و اطلاع رساني در دانشگاه شيراز آغاز بكار كرد، جمعا 9 دوره دانشجو در مقطع كارداني فارغ التحصيل گرديده اند. از سال 1368 دوره كارشناسي – اعم از پيوسته و ناپيوسته – شروع به كار نمود، كه دانشجويان ناپيوسته آن در سالهاي 1370 و 1371 و دانشجويان كارشناسي پيوسته ورودي 1368 نيز در سال 1372 فارغ التحصيل شدند.
برنامه مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي ضرورت و اهميت آموزش كتابداري را به شرح زير بيان مي‌دارد. برنامه دوره كارشناسي كتابداري به نحوي تهيه شده كه بتواند كتابداران را با آموزش جامع در زمينه كتابداري و نيز بصورت فرعي در يكي از زمينه‌هاي علوم انساني و اجتماعي، علوم پايه، علوم پزشكي، علوم فني و مهندسي، علوم كشاورزي يا هنر، براي انجام فعاليتهاي مختلف كتابخانه ها و مراكز اسناد و مدارك و نيز دستياري مديران و متخصصان كتابداري و اطلاع رساني در اينگونه كتابخانه‌ها و مراكز آماده نمايد. درزمينه برخي از جنبه‌هاي مراتب مذكور، تحقيق حاضر به منظور بررسي ماهيت رشته كتابداري و اطلاع‌رساني، با توزيع پرسشنامه در بين فارغ التحصيلان دوره كارشناسي، كه در كتابخانه‌هاي مختلف شهر شيراز مشغول به كارند، آغاز گرديد. تعداد كل پرسشنامه‌هاي توزيع شده در اين گروه 33 مورد بود كه جمعا 26 مورد (78/78%) به آن پاسخ دادند. از اين تعداد 18 نفر (23/69%) زن و 8 نفر (76/30%) مرد بودند. ضمنا پرسشنامه‌ها در بين تعدادي از دانشجويان ورودي 1368 و 1369 كه آخرين ترم تحصيلي خود را ميگذارندند – و تقريبا تمامي دروس را گذرانده و يا در حال گذراندن بودند – نيز توزيع گرديد. از كل 29 مورد پرسشنامه توزيع شده، تنها يك پرسشنامه بدون پاسخ باقي ماند و 28 نفر (55/96%) پرسشنامه را تكميل نمودند. از اين تعداد 10 نفر (71/35%) زن و 18 نفر (28/64%) مرد بودند.
در اين پرسشنامه، هفت سئوال كلي در زمينه ماهيت رشته مطرح گرديد كه براي هر كدام دو گزينه بلي و خير در نظر گرفته شد. نظر به اينكه هر كدام از سئوالات مندرج در پرسشنامه موضوع مشخصي را دربردارد،‌هر سئوال در بخش تحليل آماري درج گرديده و به طور جداگانه مورد بررسي قرار مي‌گيرد.
 
تحليل آماري
1-     از آنجا كه در برنامه كارشناسي علوم كتابداري دانشگاه شيراز دو گرايش علوم پايه و علوم انساني تدريس مي‌شود، سئوال اول با اين پرسش كه «آيا گرايش علوم پايه / علوم انساني با اين محتوا از نظر شما مناسب است؟» مطرح گرديد. از مجموع 54 پاسخ دريافتي 24 مورد (44/44%) پاسخ مثبت و 30 مورد (55/55%) پاسخ منفي بود. (نمودار شماره 1)

لازم به يادآوري است كه از كل جامعه آماري، فقط 5 مورد به گرايش علوم پايه مروبط بود كه از اين تعداد 60% پاسخها منفي و 40% پاسخها مثبت بود. از تعداد كل 26 نفر فارغ التحصيلان 13 مورد (50%) پاسخ منفي و 13 مورد (50%) پاسخ مثبت داده‌اند و از تعداد كل 28 نفر دانشجويان 17 مورد (71/60%) پاسخ منفي و 11 مورد (28/39%) پاسخ مثبت داده‌اند.
با توجه به پاسخ هاي دريافتي، ميتوان اينطور نتيجه گرفت كه بازنگري در زمينه دروس ارائه شده در گرايش‌هاي دوگانه فوق، ضروري است. اين مسئله در اظهارنظر فارغ‌التحصيلان اين رشته كه عموما شاغل‌اند و در نتيجه، كاربرد و يا عدم كاربرد دروس را دركتابخانه از نزديك مشاهده كرده‌اند، به نحو بارزتري مشخص شده است.
نكته قابل ذكر اين است كه چون شرح دروس گرايشي توسط متخصصان رشته هاي متفاوت نوشته شده است، برخي از آنها بسيار تخصصي است و بنظر مي رسد كه اگر شرح دروس با نظر مدرسان علوم كتابداري نوشته شود، كاربرد بهتري خواهد داشت. في‌المثل در گرايش علوم پايه كه دانشجويان، كمتر با مفاهيم دروس آشنايي دارند، گار بجاي تدريس مقدمات به معني آشنايي با موضوع مربوطه، بيشتر به مفاهيم توجه شود، نتيجه مطلوبتري عايد مي‌گردد.
2-     به منظور آگاهي از تطابق شرح دروس ارائه شده در اين رشته با برنامه هاي مصوب شورايعالي انقلاب فرهنگي، سئوال دوم كه آيا «شرح دروس با برنامه‌هاي مصوب هماهنگي دارد؟» مطرح گرديد. از كل جامعه آماري، 29 مورد (24/72%) به اين سئوال پاسخ مثبت و 15 مورد (77/27%) پاسخ منفي دادند.(نمودار شماره 2)

از تعداد كل فارغ التحصيلان 18 نفر (23/69%) پاسخ مثبت و 8 نفر (76/30%) پاسخ منفي و از تعداد كل دانشجويان 21 مورد (75%) پاسخ مثبت و 7 مورد (25%) پاسخ منفي دادند. آمار فوق، بيانگر اين است كه دروس ارائه شده در اين رشته با برنامه هاي مصوب تقريبا هماهنگ است و اساتيد اين رشته در اجراي برنامه هاي مصوب، موفق بوده‌اند.
3-     با توجه به اينكه برنامه آموزشي كتابداري و اطلاع رساني در دانشگاههاي سراسر كشور به صورت يكنواخت ارائه مي‌گردد، و در شرايطي كه پراكندگي جغرافيايي همراه با ويژگيهاي متفاوت، لزوم گنجاندن دروسي هماهنگ با خصوصيات آن منطقه را ايجاب مي‌نمايد، اين سئوال مطرح گرديد كه «با توجه به وسعت و متفاوت بودن مناطق جغرافيايي، ارائه يكدست برنامه هاي علوم كتابداري صحيح است؟»
از كل پاسخ هاي دريافتي 31 نفر (40/57%) پاسخ مثبت و 23 نفر (59/42%) پاسخ منفي داده‌اند. (نمودار شماره 3)

از تعداد كل فارغ‌التحصيلان 17 نفر (38/62%) پاسخ مثبت و 9 نفر (61/34%) پاسخ منفي داده‌اند. از تعداد كل دانشجويان نيز 14 مورد (50%) پاسخ مثبت و 14 مورد ديگر (50%) پاسخ منفي داده‌اند. گرچه آمار فوق، بيانگر اين مسئله است كه ارائه يكنواخت دروس مناسبتر است؛ اما با توجه به وضعيت متفاوت بومي و جغرافيايي و نوع اطلاعاتي كه در هر منطقه مورد نياز است، شايد ارائه هماهنگ درسها مناسب نباشد. بهتر است در اين زمينه، دست بخش هاي آموزشي را در تدريس دروسي كه متناسب با شرايط اقليمي و فرهنگي آن منطقه باشد باز گذاشت. في المثل در نقاط صنعتي، بهتر است كه در دروس سازماندهي، بيشتر بر روي كاتالوگ‌ها و اسناد فني كار شود و يا در تدريس درس مرجع بيشتر بر مراجع صنعتي و فني و مهندسي تاكيد گردد.
4-     با توجه به اينكه اصولا در كشور ما، تعداد كتابخانه به معني واقعي آن، بسيار كم است و اكثر كتابخانه‌هاي عمومي به ويژه در شهرهاي كوچك و روستاها – مي تواند توسط فوق‌ديپلم‌ها اداره شود و به علاوه در كتابخانه‌هاي بزرگ دانشگاهي نيز، كارهاي متعددي وجود دارد كه مي تواند توسط اين گونه افراد انجام پذيرد، سئوال چهارم به اين شرح: «با توجه به نياز مبرمي كه به علت عدم پيشرفت كتابخانه ها در كشور به مقطع فوق ديپلم وجود دارد، به نظر شما ارائه اين مقطع ضروريست» مطرح گرديد.
از كل جامعه آماري 40 نفر (04/74%) پاسخ مثبت و 14 نفر (92/25%) پاسخ منفي داده‌اند.(نمودار شماره 4)

از كل فارغ‌التحصلان 20 مورد (92/76%) پاسخ مثبت و 6 مورد (07/23%) پاسخ منفي، و از كل دانشجويان 20 مورد (42/61%) پاسخ مثبت و 8 مورد (57/28%) پاسخ منفي داده اند.
آمار فوق، نشان دهنده اين مسئله است كه، نياز به تربيت فوق ديپلم براي انجام كار در كتابخانه‌هاي مختلف، به نحور بارزي محسوس است. اين مسئله در اظهارنظر فارغ‌التحصيلان كه جذب كار در كتابخانه‌هاي گوناگون شده اند و از نزديك با آن درگير بوده‌اند، به نحو مشخص‌تر نشان داده شده است. با توجه به اين مسئله كه كتابداري در ايران پيشرفته نيست و جمعيت بي‌سواد و كم سواد كشور محسوس است، كتابخانه‌هاي كوچك مي‌توانند در ايجاد زمينه‌هاي لازم براي توسعه كتابخانه‌هاي فعلي، نقطه عطف بسيار مهمي به حساب آيند. بهتر است اينگونه كتابخانه‌ها توسط فوق‌ديپلم‌هاي كتابداري كه ترجيحا از افراد بومي‌اند، اداره شوند.
5-     از آنجا كه كتابخانه هاي كشور ما، بويژه كتابخانه هاي دانشگاهي و مراكز تحقيقاتي، ناگزير به استفاده از تكنولوژي هستند، اين سئوال مطرح گرديد:‌«با توجه به پيشرفت سريع تكنولوژي و كاربرد آن در اين رشته، آيا ارائه دروس بيشتري را در زمينه تكنولوژي اطلاعات ضروري مي‌دانيد؟»
از مجموع 54 پرسشنامه دريافتي، 53 مورد (14/98%) پاسخ مثبت و  1مورد (85/1%) پاسخ منفي داده‌اند. (نمودار شماره 5)

كليه فارغ التحصيلان (100%) و 27 نفر (42/96%) از دانشجويان به اين سئوال جواب مثبت و تنها يك نفر (5/3%) از دانشجويان پاسخ منفي داده‌اند.
با توجه به آمار فوق، به نظر مي رسد كه در برنامه هاي درسي كتابداري و اطلاع رساني، بايستي دروس زيادتري در زمينه كامپيوتر و تكنولوژي اطلاعات ارائه گردد. همانطور كه آمار فوق نشان مي‌دهد صد در صد فارغ‌التحصيلان به اين سؤال پاسخ مثبت داده‌اند و لزوم گنجاندن دروس ديگري را در زمينه تكنولوژي اطلاعات در برنامه آموزشي كتابداري تاييد نموده‌اند. علت اين امر، نياز روزافزون استفاده از كامپيوتر در كتابخانه هاي دانشگاهي و تخصصي است. اين مسئله كه اكثر فارغ‌التحصيلان در مراكزي جذب كار شده‌اند كه، تمام يا بخشي از خدمات آنها به صورت كامپيوتري درآمده است نيز، دليل ديگري بر اين مدعاست.
6-از آنجا كه اين تصور براي كليه دانشجويان رشته هاي ادبيات و علوم انساني پيش آمده است كه بازار كار براي فارغ التحصيلان رشته كتابدري، بيش از ديگران فراهم است و به علاوه، شواهد عيني نيز اين مسئله را تاييد مينمايد، سئوال ششم به اين شرح: «به نظر شما در مقايسه با ساير رشته‌هاي علوم انساني و اجتماعي، رشته كتابداري و اطلاع رساني از نظر جذب سريع فارغ التحصيلان در بازار كار، از وضعيت مطلوبي برخوردار است؟» مطرح گرديد.
از كل پاسخ دهندگان 47 مورد (03/87%) پاسخ مثبت و 7 مورد (96/12%) پاسخ منفي داده‌اند. از كل فارغ التحصيلان 22 مورد (61/84%) پاسخ مثبت و 4 مورد (38/15%) پاسخ منفي و از كل دانشجويان 25 مورد (26/89%) پاسخ مثبت و 3 مورد (71/10%) پاسخ منفي داده‌اند. (نمودار شماره 6)

پاسخ هاي دريافتي نشان دهنده اين واقعيت بوده كه وضعيت اشتغال براي فارغ التحصيلان اين رشته بسيار مطلوب است.
7-     از آنجا كه تقريبا كليه دانشجويان كتابداري و اطلاع‌رساني در طي سالهاي تحصيل مكررا از اين مسئله كه كتابداري در جامعه رشته اي ناشناخته است، ناراضي بوده اند و بارها اين مسئله مطرح گرديده است كه حتي در خود دانشگاه نيز به اين رشته، بهاي لازم داده نمي‌شود و به كتابدار فقط به عنوان نگاهدارنده كتاب نگريسته مي شود به اين شرح مطرح شد: «با توجه به اين مسئله كه در بدو ورود به رشته، اطلاع صحيحي از آن نداشتيد و حتي در بسياري از موارد از بيان اين مسئله كه دانشجوي كتابداري هستيد ناراضي بوديد، آيا در حال حاضر اين مسئله براي شما كاملا حل شده است و احراز پست كتابدار برايتان خوشايند است؟»
از كل جامعه آماري 31 مورد (40/57%) پاسخ مثبت و 23 مورد (59/42%) پاسخ منفي داده اند.(نمودار شماره 7)

از گروه فارغ‌التحصيلان 19 نفر(07/73%) پاسخ مثبت و  7 نفر (92/26%) پاسخ منفي، و  از گروه دانشجويان 12 مورد (85/42%) پاسخ مثبت و 16 مورد (14/57%) پاسخ منفي داده‌اند. به علاوه 22 مورد (57/78%) از زنان به اين سئوال پاسخ مثبت و 6 مورد (42/21%) پاسخ منفي داده‌اند و متقابلا 9 مورد (61/24%) مردان پاسخ مثبت و 17 مورد (38/65%) پاسخ منفي داده‌اند.
پاسخ هاي فوق، بيانگر اين مسئله است كه بيش از نيمي از كل جامعه آماري، از اينكه كتابدار ناميده شوند راضي بنظر مي رسند. اين آمار در مورد فارغ التحصيلان، به مراتب بالاتر بوده و پاسخ حدود سه چهارم آنها در اين مورد مثبت است. علت اين است كه ، فارغ التحصيلان به دليل چهار سال مطالعه و اموزش در اين رشته و احراز شغل در ارتباط با آن، درك صحيح تري از ماهيت رشته دارند. به علاوه آمارهاي مربوط به گروه زنان، نشان مي دهند كه حدود چهار پنجم آنها از اينكه كتابدار ناميده شده و پست كتابداري را احراز نمايند، رضايت دارند. از آنجا كه نمودارهاي قبلي به صورت دايره‌اي و براي هر سئوال به صورت جداگانه ارائه شده است، جهت مقايسه نظريات هر دو گروه در پايان گزارش تحقيق، نمودار شماره 8 به صورت ستوني آورده مي شود. در اين نمودار Q به معني سئوال، ستون پررنگ به معني جوابهاي مثبت، و ستون كم رنگ به معني پاسخهاي منفي است. (نمودار شماره 8)
 

 
نتيجه و پيشنهاد
1-     گرايش هاي موجود در برنامه آموزشي كتابداري و اطلاع رساني از نظر محتوايي، بايستي مورد تجديدنظر قرار گيرند.
2-     دروس ارائه شده در بخش علوم كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه شيراز با برنامه هاي مصوب شورايعالي انقلاب فرهنگي هماهنگ است.
3-     وسعت و متفاوت بودن مناطق جغرافيايي كشور، در ارائه يكدست برنامه هاي علوم كتابداري تاثير زيادي ندارد.
4-     آموزش در مقطع كارداني كتابداري و اطلاع رساني، بايستي در بخش هاي مختلف آموزشي اين رشته ادامه پيدا كند.
5-     با توجه به پيشرفت سريع تكنولوژي، لازم است كه دروس بيشتري در زمينه تكنولوژي اطلاعات و كاربرد كامپيوتر در كتابخانه ارائه گردد.
6-در حال حاضر، بازار كار براي جذب فارغ‌التحصيلان اين رشته نسبتا در حد مطلوب است. پيشنهاد ميشود براي تداوم اين مسئله، اظهارنظرهاي مدوني به مراكز جذب نيروي كار، از جمله وزارت آموزش و پرورش منعكس شود و لزوم استخدام كتابدار در مراكز مختلف آموزشي در مقطع ابتدايي، راهنمايي و دبيرستان مورد تاكيد قرار گيرد.
7-     رضايت شغلي به طور كلي در ميان فارغ التحصيلان و زنان، بيشتر از دانشجويان و مردان است. در اين زمينه، پيشنهاد مي شود كه پذيرش بيشتر زنان در آزمون ورودي دانشگاهها مورد توجه قرار گيرد.
سرانجام براي اينكه آمار دقيقتر و مطلوبتري در اين مورد ارائه شود، مي توان اين بررسي را در مورد فارغ التحصيلان و دانشجويان سال آخر ساير دانشگاههاي كشور كه داراي اين رشته هستند، نيز انجام داد.
 
منابع
1-     ستاد انقلاب فرهنگي. گروه علوم انساني. مشخصات كلي برنامه و سرفصل دروس دروه كارداني كتابداري. مصوب 21/12/61
2-     شورايعالي انقلاب فرهنگي. گروه علوم انساني. كميته تخصصي كتابداري و اطلاع رساني. مشخصات كلي برنامه و سرفصل دروس دروه كارشناسي كتابداري. مصوب 6/8/69
3- همانجا، ص. 7

 
  حسين حاجيان

Email:

عضو هيات علمي گروه کتابداري دانشگاه آزاد اسلامي اراک

چکيده
 تکنولوژي اطلاعات خدمات و شرايط جديدي در کتابخانه ها پديد آورده است که از ضروريات آن شناخت کتابداران و مشتريان کتابخانه ها  از مهارتهي لازم است، اين مهارتها به صورت عملي طي دروس کارآموزي آموزش داده ميشود، مدت زمان در نظر گرفته شده بري اين درس در مقاطع کارداني و کارشناسي به ترتيب ۳۳% و ۸/۵۵% از کل زمان کارعملي و به لحاظ کمي ارزش هر واحد درسي آن به ترتيب ۹/۳ و ۸/2 برابر ساير دروس است، که زير نظر سرپرستان کتابخانه هايي که هيچ انگيزه و يا مسئوليتي در خصوص آموزش دانشجويان کتابداري ندارد و بعضاّ فاقد تحصيلات دانشگاهي در ين زمينه اند گذرانده مي شود، پيشنهاد ميشود گروههي کتابداري با تجهِيز آزمايشگاه انعطاف پذير کتابداري، دروس کارآموزي دانشجويان را زير نظر اساتِيد هر بخش از سر فصل برگزار نمايند که ازمزايي آن آمادگي دانشجويان با بنيه علمي و عملي قوي بري ورود به بازار کار و امکان ارزيابي بنيه علمي و عملي مدرسان و گروهي آموزشي کتابداري خواهد بود .
کليد واژه ها:  برنامه درسي، تکنولوژي اطلاعات، دروس عملي، کارآموزي،  کتابداري و اطلاع رساني
 

تکنولوژي اطلاعات همانگونه که سبب ارتقاء سطح خدمات مي شود موجب ايجاد کارآئي بالاتر و شرايط و امکانات جديد خواهد بود؛  لزوم شکل گيري کتابخانه هي ديجيتال منوط به شناخت دقيق کتابداران و شناخت نسبي مشتريان کتابخانه ها(1) از مهارتهي کلان فناوري اطلاعات در حوزه هي مختلف فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي و پيامدهي استقرار اين فناوري در کتابخانه هاست، کتابخانه هايي که بيش از ۴۲ قرن از پيدايش آنها در خاورميانه مي گذرد(2) و ويژگي برجسته آنها نه پويائي مستمر که تماميت ساختاري آنهاست و تنها با ملاحظات سازماني و به عنوان سمبلي از مدنيت امروزي و نه با سودمندي اجتماعي و خصيصه مولد بودن، برجا و برپا مانده اند، ورود به حوزه شناختي فناوري اطلاعات بري کتابداران يک ضرورت تام و بري مراجعين فرصتي مناسب بري کسب مهارتهي اطلاع يابي است.  تکنولوژي اطلاعات امکانات و شيوه هي نويني را ارائه مي کند و امکانات و روابط موجود را دگرگون مي سازد(3)، در چنين شرايطي آيا کتابخانه ها و دانش آموختگان رشته کتابداري شرايط جديد را درک و امکانات ، مهارت و آمادگي لازم بري بر آوردن نيازهي اطلاعاتي جوامع کتابخانه ها را در دنيي نوين  دارند؟ و يا به دليل ناتواني از سازگاري و عدم توجه به تغيير شرايط اطلاعاتي با بحراني دروني درحوزه آموزش و بيروني در حوزه کارکردي مواجهند. يکي از شيوه هي مواجهه موفق با چنين شرايطي تجهيز دانشجويان کتابداري واطلاع رساني به مهارتها وتواناييهي لازمه است که قراراست ازطريق فراگيري واحدهي درسي نظري وتمرين کارآمد آن در دوره تحصيل اين رشته وگذراندن واحدهي درسي عملي بويژه تحت عنوان کارآموزي يا کارورزي توانمندي لازم را بري  ورود به حوزه هي کاري به دست آورند و بري پاسخگويي و کمک در برآوردن نيازهي اطلاعاتي مراجعين در انواع کتابخانه هي ملي، عمومي، دانشگاهي، اختصاصي و آموزشگاهي با اعتماد به تواناييهي خود اعلام آمادگي کنند(4). اين هدفمندي وآينده نگري را همچنين مي توان درهدف اعلام شده ازسوي وزارت علوم تحقيقات و فناوري در دايرکردن رشته کتابداري به وضوح مشاهده نمود. کميته تخصصي کتابداري شوري عالي برنامه ريزي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري(5) هدف مورد نظر از تدريس دروس کتابداري را « ايجاد آمادگي لازم جهت کاردرانواع مختلف کتابخانه ها وکسب مهارت هي لازم درزمينه کتابداري وانجام امور مجموعه سازي، سازماندهي، ارائه خدمات و اشاعه اطلاعات اعلام مي کند »(6 و 7).

ازاين رو طبيعتا بايد دروس اختصاصي پيش بيني شده و سرفصل هي درنظرگرفته شده بري مقاطع تحصيلي متنوع آموزش کتابداري واطلاع رساني، منابع پيشنهادي بري تدريس در هر درس، انطباق وپوشش کامل سرفصل با محتوي درس و منابع و امکانات آموزشي و ابزارکارعملي موجود، تواناييهي دانشجويان و مدرساني باشيوه تدريس مناسب  ـ که آميزه ي از فن، تجربه وهنرمعلمي باشدـ و با جوهرهء معلمي به منظور حصول کيفيت مطلوب در دروس اختصاصي، به گونه ي فراهم شود تا فارغ التحصيلان مقاطع مختلف اين رشته علاوه بر رسيدن به اهداف پيش بيني شده برنامه ريزان با فراهم نمودن شرايط مناسب، امکان ادامه تحصيل در مقاطع بالاتر را يافته وبه ويژه آن گروه که جذب محيط هي کار تخصصي مي شوند کارآئي مورد انتظار را داشته باشند و احساس نکند که فاصله ي ميان مطلوبهي بيان شده در کلاس و توانمندي لازم در کار وجود دارد، که قطعاًًَ حاصل آن ياس حرفه ي و انزوي آنان خواهد بود كه از آن ميتوان بعنوان يک فاجعه گسست  آموزشي ـ شغلي ياد کرد .

به منظور اجتناب از رخداد چنين فاجعه ي درسيصدوهفتادونهمين مصوبه جلسه شوري عالي برنامه ريزي(8)  به تاريخ چهاردهم شهريور۱۳۷۸، ۵/۵ ۷% ازساعات مربوط به ۲۶ واحد دروس اختصاصي در مقطع کارداني (۷۳۳ ساعت از ۹۷۱ ساعت)  به دروس عملي  و ۳۳ % از زمان کار عملي (۲۴۰ ساعت از ۷۳۳ ساعت) به ۲ واحد درس کارآموزي و اين تناسب در مصوبه سال ۱۳۶۱، ۱۰۰% کارعملي (۳۲۴ ساعت) به ۶ واحد درس کارآموزي ۱و۲ و در مقطع کار شناسي بيش از ۱/۷۶% ازساعات مربوط به ۵۸ واحد دروس اختصاصي اجباري (۱۴۶۲ ساعت از ۱۹۲۱ ساعت) و بيش از ۸/۵۵% از زمان کار عملي (۸۱۶ ساعت از۱۴۶۲ ساعت) به ۱۲ واحد کارآموزي اختصاص يافته است، که نشانگر اهميت بيشتر و خاصتر به کارآموزي عملي و چرخش نگاه برنامه ريزان از توجه به مباحث تئوري به کارکردگريي در مقطع کارشناسي کتابداري است.

به لحاظ کمي مي توان ارزش هر واحد درس کارآموزي را به ترتيب در مقاطع کارداني و کارشناسي کتابداري بيش از ۹/۳ (و بيش از۳ برابردر مصوبه سال۶۱) و ۸/۲ برابر ساير دروس برشمرد، اين عنايت ويژه را مي توان در سر فصل اين درس  که  « انجام کار عملي در رابطه با دروس مربوط به بخشهي مختلف کتابخانه و بر اساس مواد تدريس شده زير نظر مدرسان مربوط و سرپرستان کتابخانه هاست »(8) نيز مي توان بصورت ملموس مشاهده نمود، کتابخانه از اين منظر بري دانشجويان کتابداري و اطلاع رساني نقش کارخانه ريسندگي بري کارآموزي دانشجويان نساجي و نقش ساختمانهي در حال اجراء بري کارآموزي دانشجويان عمران و نقش مدرسه بري کارآموزي دانشجويان معلمي و نقش بيمارستان بري کارآموزي دانشجويان پزشکي، پرستاري و... را دارد.
در درس کارآموزي دانشجويان کتابداري بري گذراندن واحدهي درسي و وارد عرصه عمل شدن به صورت تمريني بايد کتابخانه هائي را که حاضر به پذيرش آنان به عنوان کارآموز باشند پيدا و ساعات تعيين شده در سر فصل را با آن کتابخانه  همکاري داشته باشند تا ضمن طي مدت در نظر گرفته شده به اهداف مورد نظر برنامه ريزان نيز نايل آيند ولي با کمال تاسف کتابخانه ي را که مطلوبهي بيان شده در کلاس درس را بتوان  در آنها جست نمي توان يافت، کتابخانه هي موجود بندرت از سياستهي مجموعه سازي قابل دفاع، سازماندهي منضبط، بخش مرجع مطلوب و پاسخگو، ارائه خدمات اطلاع رساني و امانت مناسب، به روز بودن منابع، مديريت شايسته و... برخوردارند(9) و از طرفي سلف دانشجوي کارآموز که اکنون در کسوت کتابدار در کتابخانه حضور دارد با چه انگيزه ي   ـ حرفه ي يا مادي(10) ـ بايد به خود زحمت دهد که درهر نيمسال بر چند دانشجوي کارآموز نظارت کند و در نقش معلم محفوظات خود را به آنها انتقال دهد و درمواردي که کتابدار کتابخانه فاقد تحصيلات کتابداريست چه بسا در مواجهه با دانشجويان علاقه مند آموخته هي اورا به باد انتقاد گيرد.
اين گونه دور افتادن از سر فصلهي تعيين شده مسلماّ نشان از عدم دستيابي برنامه به هدف تربيت کتابداران ماهراست، در چنين شرايطي است که دانشجوي کتابداري تفاوت فاحشي بين آنچه بايد باشد و آنچه هست مي بيند و در مي يابد نظام اداري بسيار کم به جنبه هي کاربردي علومي که در دانشگاه آموزش داده مي شود توجه داشته و بسيار کمتر از آن کارآئي دانش آموختگان خود را مورد عنايت قرار داده است(11)، پيامد چنين احساسي  دلسردي، سرخوردگي و

عضو هيات علمي دانشگاه تربيت مدرس:

       تغيير عنوان رشته كتابداري به بهبود بازار كار كمك مي‌‌كند

• مدیریت اطلاعات و دانش (رویکرد مقایسه ای)            اثر  محمد حسن زاده

  چکیده: مدیریت اطلاعات و مدیریت دانش دو مفهومی است که از لحاظ معنایی و کارکردی بسیار به هم نزدیک هستند. اغلب تشخیص تفاوت ها و تشابهات این دو مفهوم برای خوانندگان متون مربوط آسان نیست. در برخی موارد حتی نویسندگان نیز این دو مفهوم را به جای هم و یا مترادف هم به کار برده اند. با پیشرفت به سوی جامعه دانشی و توسعه دانش مدار و اهمیت اطلاعات و دانش در جامعه، کنکاش عمیق در حوزة مدیریت اطلاعات و دانش ضروری به نظر می رسد. در این زمینه، پرداختن به واژگان و اصطلاح شناسی این مفاهیم می تواند به عنوان نخستین گام تلقی شود. این کار می تواند به نویسندگان ، خوانندگان ، محققان و متخصصان کمک کند تا درک درستی از مفاهیم و اصطلاحات این عصر جدید به دست آورده و به بررسی فرآيندها ، ملزومات ، و پیامدهای آن بپردازند. در این مقاله حاضر، دو مفهوم مدیریت اطلاعات و مدیریت دانش به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفته است. در مورد هر مفهوم سیر تاریخی و تعارف آن ارائه گردیده است . سپس وجه تمایز و تشابه آنها بررسی و در پایان پیشنهادهایی برای پژوهش های آتی ارائه گردیده است.

• کتابداران و مدیریت دانش : مروری بر متون موجود        اثر   مریم صراف زاده

  چکیده: مدیریت دانش بحث داغ متون مدیریتی و حوزه های وابسته در سال های اخير بوده است. مدیریت اطلاعات بخش بسیار مهمی از مدیریت دانش و نقطة اتصال کتابداران و اطلاع رسانان به مدیریت دانش است. متون کتابداری مدیریت دانش را از زوایای مختلف از جمله نقش کتابداران و اطلاع رسانان در مدیریت دانش مورد بحث قرار داده و پیش نیازهایی را برای ورود به این عرصه مطرح کرده اند. این مقاله مروری است بر متونی که به نقش کتابداران و اطلاع رسانان در مدیریت دانش پرداخته اند. تأثیرات مدیریت دانش بر حرفه کتابداری ، مهارت های لازم برای شرکت در مدیریت دانش و موانع پیش روی کتابداران و اطلاع رسانان برای ورود به مدیریت دانش در این مقاله مورد بحث قرار گرفته اند.

• آموزش مدیریت دانش در کتابداری          اثر افسانه حاضری

  چکیده: مدیریت دانش را به دلیل طبیعت میان رشته ایش نمی توان به رشته یا حرفه ای خاص منتسب دانست. تعبیر و درک متفاوت گروه های مختلف از این عنصر نوظهور همراه با وسعت دامنه و تنوع در به کارگیری سیاست های آن در سازمان ها و محیط های کاری مختلف ، منجر به اتخاذ شیوه های آموزشی از سوی مدارس و گروه های درگیر گردیده و آنها را از اجماع بر شیوه ای واحد ناتوان ساخته است. این مسئله همچنین به ایجاد فضایی رقابتی در بازار کار دامن زده و لزوم برخورداری از آموزش های مناسب را حدت بخشیده است. مقاله حاضر مروری بر توانمندی ها و نیازمندی های مختلف کتابداران در این حوزه است و نحوه عمل آموزشکاران کتابداری را در این وادی به تصویر می کشد.

• مدیریت بر دانش منابع انسانی سازمانها چرا و چگونه ؟         اثر فرحنار کهن

  چکیده: هدف مقالة حاضر چگونگی مدیریت بر دانش منابع انسانی در سازمان هاست. بدین منظور ، پس از مروری بر مفاهیم مدیریت دانش در متون مختلف به چرایی بهره جستن از مدیریت دانش در سازمان ها می پردازد. سپس چگونگی مدیریت بر دانش سازمانی را با ذکر عوامل موثر سازمانی توضیح می دهد. در خاتمه ، نگارنده راهکارهای غلبه بر موانع مدیریت دانش سازمانی را بر می شمارد.

• کتابخانه ها و تلاش برای بقا: آیا مدیریت دانش گزینه صحیح است ؟       اثر فاطمه باقری ، مریم صراف زاده

  چکیده: حرفه کتابداری و و اطلاع رسانی سه دهة اخیر دستخوش تغییرات پیاپی و بنیادین برخاسته از تحولات تکنولوژیکی و اجتماعی و اقتصادی بوده است. مدیریت دانش نیز که خود زاییده همین تحولات است به دلیل شباهت هایی که با حرفة کتابداری دارد آن را تحت تأثیر خود قرار داده و بحث هایی را در تبیین نقش و جایگاه کتابخانه ها و کتابداران در مدیریت دانش برانگیخته است. متون کتابداری واکنشی مثبت به مدیریت دانش نشان داده و آن را زمینه ای برای بسط حرفه و ارتقا جایگاه کتابداران و اطلاع رسانان دانسته اند. شواهد حاکی از آن است که بکارکیری اصول مدیریت دانش در کتابخانه ها قابلیت های کتابخانه را افزایش داده و افق جدیدی برای مدیریت کتابخانه ها ایجاد می نماید. این مقاله مروری دارد بر متونی که به مدیریت دانش در کتابخانه ها پرداخته اند و به برخی مؤلفه های مدیریت دانش در کتابخانه ها تاکنون مورد غفلت قرار گرفته اند می پردازد. از آن جمله اند : کل نگری و حرکت در راستای اهداف سازمان ، توجه به منابع انسانی و گردآوری دانش نهان ، اشتراک دانش و ...

• توانمندیهای پورتال های سازمانی در مدیریت دانش          اثر  سید علی رضا حجازی و میترا دیلمقانی

  چکیده: نقش کاربرد فزاینده پورتال های سازمانی در زمینه های گوناگون در زمینه های اطلاعاتی و ارتباطی از جمله مدیریت دانش ، پرداختن به این فن آوری نوظهور را به شیوه ای علمی و دانشگاهی الزامی ساخته است . سهم و نقشی که این گونه پورتال ها در توانمند ساختن مدیریت دانش دارند، ما را بر آن داشت تا چارچوبی نظری برپایة مفاهیم رایج برای گرایش های موجود و آتی مدیریت دانش تدوین و ارائه کنیم. این مقاله دیدگاه روشنی را از توانمندی های پورتال های سازمانی در عرصة مدیریت دانش فراهم ساخته و می تواند مورد توجه دست اندرکاران مدیریت محتوا قرار گیرد. دیدگاه ارائه شده در این مقاله بیشتر به دیدگاهی نظری نزدیک است تا یک دیدگاه فنی.

• تأثیر فن¬آوری اطلاعات و ارتباطات بر مدیریت دانش سازمانی      اثر فریبرز دورودی

  چکیده: سازمان ها برای دستیابی به اهداف تعریف شده نیاز به سازماندهی دانش موجود دارند. ارزشمندترین سرمایه یک سازمان دانشی است که در آن سازمان وجود دارد. در سازمان پیشرفته برای هدایت اندیشه های با ارزش، ولی پنهان در نزد کارکنان، ترویج فرهنگ سازمانی برای رسیدن به اهداف مشترک ضروری است . ایجاد پایگاه¬های دانش کمک بسیار بزرگی به گردآوری این منبع پر بها می کند. تأثیر فرهنگ سازمانی بر عملکرد سازمان سبب می شود تا آنان فعالیت گروهی و اشتراکی را با هماهنگی و موفقیت به انجام رسانند. فن آوری ارتباطات و اطلاعات توسط ابزارهای متعدد می تواند در تبادل دانش نهان میان کارکنان موثر واقع شود. سرمایه گذاری در بخش فن آوری ارتباطات و اطلاعات یکی از شروط لازم برای در اختیار داشتن دانش سازمانی است. فن آوری اطلاعات می تواند با فراهم کردن زمینة آموزش کارکنان با ایجاد مهارت های لازم برای حفظ دانش پنهان آنان به صورت مدون مؤثر واقع شود.

• مروری بر نیاز اطلاعاتی و مفاهیم آن         اثر  اکرم عینی

  چکیده: مفهوم نیازهای اطلاعاتی در علم اطلاع رسانی همواره با پیچیدگی همراه بوده است. طبق نظر دروین ونیلان ، تقریبا بدون استثناء برای نیازهای اطلاعاتی تاکنون تعریفی واضح نشده است. مقالة حاضر بر آن است تا برخی اصطلاحات و نظریه های مرتبط را از منظر صاحب نظران ارائه کند.

• پایان دادن به گسست های شناختی: مردم چگونه اطلاعات را پردازش می کنند؟   اثر چان وی چو - ترجمه حمید کشاورز

  چکیده: چگونگی جستجو و پردازش اطلاعات توسط انسان از موضوعات مهم و پیچیده گفتمان اطلاع رسانی است. در نوشتة حاضر ، جستجوی اطلاعات به عنوان رفتاری اجتماعی تلقی و تعریف شده و حد واسط چرخه ای سه مرحله ای قلمداد شده است: نیاز به اطلاعات ، جستجوی اطلاعات و کاربرد اطلاعات. نویسنده ، توجه به بستر اجتماعی و فرهنگی به همراه سبک شناختی و پاسخ های هیجانی از عوامل مهم تأثیرگذار بر پردازش و کاربرد اطلاعات عنوان شده است. در پایان، مدلی از فرآیند جستجو و پردازش اطلاعات توسط انسان متشکل از سه مرحله مورد اشاره ارائه گردیده است.

• بررسی نیازهای اطلاعاتی و رفتار اطلاع یابی اعضای هیأت علمی دانشگاه خلیج فارس   اثر مرضیه یاری زنگنه

  چکیده: این تحقیق نیازهای اطلاعاتی و رفتار اطلاع یابی اعضای هیأت علمی دانشگاه خلیج فارس را مورد بررسی قرار می دهد. یافته ها نشان داده که انگیزه اعضای هیأت علمی از جستجوی اطلاعات ، کسر اطلاعات تخصصی و تدریس است. آنها برای جستجوی اطلاعات از دو روش رسمی و غیر رسمی استفاده می کنند که مهمترین منبع رسمی مورد استفاده کتاب و مجلات خارجی است. ارتباط با متخصصان داخل و خارج از کشور و حضور در گردهمایی های داخلی دو منبع مهم غیررسمی اطلاعات هستند. از میان انواع اطلاعات استفاده از اطلاعات علمی در اولویت قرار دارند و مهمترین روش کسب از اطلاعات استفاده از برگه دادن کتابخانه ، مشورت با همکاران ذکر شده است. فقدان منابع مورد نیاز در کتابخانه ، عدم آگاهی از وجود منابع ، و کمبود وقت از مهمترین عوامل عدم دسترسی به اطلاعات هستند. اعضای هیأت علمی برای دستیابی به اطلاعات از منابع کافی و الکترونیکی استفاده می کنند. مهمترین منبع الکترونیکی مورد استفاده از آنها اینترنت است.

• نقش کتابداران دانشگاهی در مشاوره اطلاعاتی       اثر مرصع شکری و سیما رهایی

  چکیده: حیات کتابخانه های دانشگاهی به دلیلی پیشرفت های سازمانی ، تغییرات فن آوری ، طبیعت متغیر خدمات اطلاعاتی ، و رشد ارتباطات علمی در خطری روزافزون قرار دارد. تغییرات شگرفت در ارتباطات پژوهشی تعامل بیشتر با پژوهشگران دانشگاهی را می طلبد و این مهم به کتابدارانی نیاز دارد که با اعضاء هیأت علمی در ارتباط باشند. در این عرصه کتابداران برای این که در رابطه ای پویا و خلاق قرار گیرند لازم است که نه فقط نقش خود را به عنوان کتاب شناس یا گسترش دهندة مجموعه ایفا کنند، بلکه به عنوان مشاورة اطلاعاتی فعالانه به پژوهشگران همکاری داشته باشند. مقاله حاضر بر آن است تا به ضرورت و اهمیت نقش کتابداران دانشگاهی به منزلة مشاوران اطلاعاتی بپردازند.

• شناسایی ویژگی های عمده در طراحی وب سایت کتابخانه های ملی جهان به منظور ارائة الگویی مناسب جهت ارتقاء کیفی کتاب به سایت کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران         اثر فریده عصاره و علی مرادمند

  چکیده: در این مقاله وب سایت های 58 کتابخانة ملی جهان با هدف شناسایی ویژگی های شاخص در طراحی وب سایت یک کتابخانة ملی به روش تحلیل محتوا ، مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است. ابزار گردآوری اطلاعات شبکة جهان گستر وب است. وب سایت های 58 کتابخانة ملی جهان در مدت زمان معین در رایانة شخصی بارگذاری شده اند. سپس ویژگی های وب سایت در پایگاهی که در نرم افزار صفحه گستر Excel تهیه شده بود وارد شدند. تعداد کل ویژگی ها 245 مورد بود . کلیة ویژگی ها از زیاد به کم مرتب گردید. از کل 245 ویژگی جمعاً 66 ویژگی پربسامد اعم از ساختاری و محتوایی بر اساس تعداد رخدادها ( با استفاده از برش ) برای تهیه سیاهه وارسی انتخاب شدند . ویژگی های مذکور به 8 خوشه موضوعی تقسیم شده اند که عبارتند از : خوشة مجموعه ها ، خوشه فهرست ها ، خوشه خدمات ، خوشه درباره ما ، خوشه انتشارات ، خوشه تماس با ما، خوشه راهنمای کاربران و خوشه ویژگی های ساختاری. سپس سیاهه وارسی ، پژوهش بر اساس 66 ویژگی فوق طراحی گردیده و تمامی وب سایت های مورد مطالعه بر اساس آن مورد ارزیابی قرار گرفتند. وب سایت کتابخانخه ملی آمریکا 80 % ، وب سایت کتابخانه ملی انگلستان 74% و وب سایت کتابخانه ملی کشورهای مالزی و دانمارک 72 % با سیاهه وارسی همخوانی داشتند. وب سایت کتابخانة ملی جمهوری اسلامی ایران 51% با سیاهه وارسی مطابقت داشت با نهایت با توجه به نتایج تحقیق الگویی پیشنهادی برای طراحی وب سایت یک کتابخانه ملی ارائه شد و وب سایت کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران با الگوی پیشنهادی مقایسه گردید. همچنین پیشنهادهایی جهت ارتقاء وب سایت کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران ارائه شد.

با توجه به بحث های زیادی که در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی مطرح است و مباحثی که در خصوص تفاوت و یا تشابه کاری اطلاع رسانان و کتابداران وجود دارد ذکر این نکته مهم به نظر می رسد که تمام کتابداران ما را نمی توان اطلاع رسان قلمداد کرد چون کار آنها فقط کتاب رسانی است. کتابدارانی را می توان اطلاع رسان دانست که در عصر جدید و با استفاده از فناوری اطلاعاتی وشبکه های اطلاعاتی نه تنها کتاب رسانی می کنند کار اطلاع رسانی را نیز انجام می دهند. حال چرا اطلاع رسانی؟ و آیا کتاب رسانی نوعی اطلاع رسانی نیست؟

 اطلاع رسانی به قول دکتر عباس حری اصطلاحی جدید با مفهومی کهن است. یعنی اینکه غار نبشته نوعی اطلاع رسانی بوده و تا قبل از اینکه محملی جهت انتقال اطلاعات بوجود نیامده بود اطلاع رسانی انجام می شد ولی کتاب رسانی از وقتی پا به عرصه وجود گذاشت که محملهای اطلاعاتی بوجود آمدند و یا شکل اولیه کتابهای امروزی برای انتقال اطلاعات ایجاد شد.

کتابداران تا قرن نوزدهم  درگیر کتاب رسانی بودند تا اطلاع رسانی، چراکه منابع اطلاعاتی بسیار محدودی وجود داشت و گستردگی علوم نیز آنقدر زیاد نبود.

ولی در اواخر قرن نوزدهم همراه با تنوع منابع اطلاعاتی و گشترش شبکه های اطلاع رسانی، و افزایش انتشارات و پدیده انفجار اطلاعات، دسترسی به اطلاعات بجای دسترسی به منابع اطلاعاتی یا مالکیت از ارزش بیشتری برخوردار شد. دیگر مثل گذشته به منابع اطلاعاتی اهمیت داده نمی شد بلکه به مفاهیم و اطلاعات موجود در آن به هر شکلی(بصورت نمایه، چکیده، و ....) که قابل دسترس بود بیشتر توجه نشان داده می شد.

اینجا بود که بین کتابداران و متخصصین اطلاع رسانی تعامل بوجود آمد. در این دنیای جدید کتابداران باید کار اطلاع رسانی را در کنار کتاب رسانی انجام دهند. و اگر خود را با فناوری جدید نزدیک نکنند نمی توان آنها را اطلاع رسان قلمداد کرد.

باید به این نکته توجه کرد که فعالیت اطلاع رسانی در کتابخانه ها در گذشته نیز وجود داشت. مثل نمایه سازی و چکیده نویسی، خدمات آگهی رسانی جاری و خدمات گزینشی اطلاعات. این فعالیت ها همان دقت نظر به دسترسی سریع مراجعان کتابخانه به اطلاعات مورد نظر در محملهای اطلاعاتی است. پس این نکته نیز تائیدی بر فرمایشات دکتر حری است که گفته بودند اطلاع رسانی اصطلاحی است جدید ولی مفهومی کهن دارد.

پس کتابداران ما باید در عصر حاضر هم کتاب رسان خوب و هم اطلاع رسان موفقی باشند تا بتوانند همپای متخصصان اطلاع رسانی به ارائه خدمات در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی بپردازند.

من شخصا با مطالعاتی که انجام دادم با تمام نقطه نظرات متفاوت و متناقض نویسنده های این حوزه معتقدم که همانطور که متخصصان اطلاع رسانی را نمی توان کتابدار قلمداد کرد، کتابداران را نیز نمی توان اطلاع رسان به معنای واقعی نامید.

در این جا نگاه نویسنده به اطلاع رسانی به عنوان یک رشته علمی مجزاست که متخصص اطلاع رسانی پرورش می دهد که مباحث کتابداری یکی از شاخه های این علم قلمداد می شود.

و ذکر این تفاوت مهم ضروری است که هیچوقت اطلاع رسان را نمی توان کتاب رسان تلقی کرد ولی کتابدار را می توان اطلاع رسان خطاب نمود

تصاویر زیر بزرگترین کتابهای جهای می باشند که بیشتر جنبه ی تبلیفاتی دارند.

۱- هرگز برای آدم‌هایی که حاضر نیستند وقتشان را با تو بگذرانند؛ وقت‌ات را تلف نکن

2- نا امید نباش. شاید خواست خداست که در ابتدا تو با آدم‌های کج اندیش برخورد کنی و درست در آخر خط است که آدم مناسبت را پیدا می‌کنی. به این ترتیب بهتر شکرگزاری می‌کنی.

3- دوست واقعی کسی است که دست‌های تو را بگیرد و قلب تو را لمس کند.

4- اول از همه خودت را بشناس در غیر این صورت مطمئن باش هیچکدام از آدم‌های اطراف‌ات را نمی‌توانی بشناسی.

5- برای دست یافتن به خواسته‌هایت زیاد اصرار نکن؛ درست در موقعی که حتی انتظارش را نداری اتفاقی که باید رخ می‌دهد.

6- همیشه لبخند بزن، حتی وقتی غصه داری ممکن است در همین لحظه یک نفر شیفته لبخند تو شود.

7- ممکن است برای همه دنیا یک نفر باشی؛ اما برای یک نفر تمام دنیا.

 8- به گذشته فکر نکن، فقط به آینده لبخند بزن.

۹- همیشه آدم‌هایی هستند که تو را آزار می‌دهند؛ اما همیشه به اطرافیانت اطمینان کن؛ اما به کسی که آزارت داده دوباره اطمینان نکن.

10- دوستت دارم؛ نه به خاطر خودت؛ تنها به خاطر حسی که وقتی با تو هستم در من ایجاد می‌شود.

11- هیچکس لیاقت اشک‌های تو را ندارد؛ کسی که چنین ارزشی دارد باعث اشک ریختن تو نمی‌شود.

12- ممکن است اطرافیانت آن طور که تو می‌خواهی دوستت نداشته باشند؛ اما ممکن است این دوست داشتن با تمام وجود باشد.

13- بدترین شکل دلتنگی؛ یعنی کنار کسی بودن و دست نیافتن به او...............